Rất nhiều gia đình Việt ăn chay vào ngày mùng một Tết, và một số nhà ăn chay cả ba ngày đầu năm. Việc nấu thì không khó hơn ngày thường, nhưng hoàn cảnh thì khó hẳn: chợ đóng, lò bánh nghỉ, hàng quán không mở, và mọi thứ phải có sẵn trong nhà từ trước đó. Cộng thêm việc mấy ngày trước Tết là những ngày bận nhất năm. Vì vậy bài này nói về chuẩn bị nhiều hơn là về nấu.
Những gì thường có trong mâm Tết chay
Bánh chưng chay hoặc bánh tét chay. Nhân đỗ xanh không thịt.
Nhiều nhà gói riêng vài cái chay. Đánh dấu bằng lạt khác màu.
Xôi gấc cho màu đỏ đầu năm. Rất phổ biến.
Dưa hành hoặc dưa món. Vốn đã chay.
Giò chay cắt lát. Thay giò lụa.
Nem chay. Món chiên.
Canh măng chay. Thay canh măng móng giò.
Canh bóng chay ở miền Bắc. Món hầm.
Miến xào chay. Món quen ngày Tết.
Nộm hoặc gỏi. Cắt ngậy.
Mứt và bánh kẹo. Phần ngọt.
Hoa quả và ngũ quả. Luôn có.
Phần lớn món Tết miền Bắc vốn đã gần chay và chỉ có canh măng với giò là cần thay. Dưa hành, xôi, miến xào và mứt thì giữ nguyên.
Gói riêng vài cái bánh chưng chay khi cả nhà gói bánh là cách đơn giản nhất. Đánh dấu bằng lạt khác màu để không lẫn khi vớt.
Mua và trữ trước Tết
Lên danh sách từ hai tuần trước. Sớm hơn bạn nghĩ.
Mua hàng khô trước. Nấm khô, măng khô, miến, đậu.
Giá hàng khô tăng dần khi tới gần Tết. Mua sớm rẻ hơn.
Mua đậu hũ ky và đạm khô. Nguồn đạm không hỏng.
Ngâm và luộc măng trước. Mất một ngày.
Măng đã xử lý trữ tủ lạnh bốn ngày. Hoặc trữ đông lâu hơn.
Làm dưa hành từ hai tuần trước. Cần thời gian lên men.
Làm dưa món từ một tuần trước. Cũng vậy.
Làm giò chay trước rồi trữ đông. Được một tháng.
Gói nem trước rồi trữ đông sống. Chiên thẳng từ đông.
Mua rau tươi ngày ba mươi. Ngày cuối chợ họp.
Rau củ cứng thì mua sớm. Cà rốt, su hào, bí.
Dưa hành phải làm từ hai tuần trước vì nó cần thời gian lên men. Đây là việc có hạn chót thật, khác với các món khác chỉ là chuyện sắp xếp.
Đậu hũ tươi thì không trữ được nên hoặc mua ngày ba mươi hoặc trữ đông. Đậu hũ trữ đông rã ra dùng cho món kho rất tốt, nên đây là phương án an toàn.
Món nào trữ được bao lâu
Bánh chưng để được ba tới năm ngày ở nơi mát. Tuỳ thời tiết.
Bánh chưng trữ tủ lạnh được một tuần. Luộc hoặc rán lại.
Dưa hành và dưa món để được nhiều tuần. Càng để càng chua.
Giò chay trữ tủ lạnh bốn ngày. Trữ đông một tháng.
Nem chay sống trữ đông một tháng. Chiên thẳng.
Măng đã luộc trữ tủ lạnh bốn ngày. Hoặc đông.
Canh măng nấu rồi để được ba ngày. Hâm lại.
Canh măng ngày thứ hai ngon hơn ngày đầu. Ngấm hơn.
Miến xào thì làm sát giờ. Để lâu thì bết.
Nộm trộn sát giờ. Ra nước.
Xôi hấp sáng. Nguội thì cứng.
Mứt và bánh kẹo thì để được rất lâu. Không phải lo.
Canh măng là món Tết ngon hơn sau một đêm và đó là lý do nên nấu từ hôm trước. Nó cũng giải phóng buổi sáng mùng một.
Nhóm trữ đông được gồm giò chay, nem sống và măng đã luộc là ba việc đáng làm sớm nhất. Cả ba đều tốn công và cả ba đều giữ nguyên chất lượng sau khi rã.
Lịch tính lùi từ mùng một
Hai tuần trước thì làm dưa hành. Hạn chót thật.
Một tuần trước thì làm dưa món. Và mua hàng khô.
Năm ngày trước thì làm giò chay và trữ đông. Việc lâu.
Bốn ngày trước thì gói nem và trữ đông. Cũng vậy.
Ba ngày trước thì ngâm và luộc măng. Mất một ngày.
Ngày ba mươi thì mua rau tươi và đậu hũ. Chợ cuối.
Ngày ba mươi thì gói bánh chưng chay. Nếu nhà gói.
Tối ba mươi thì nấu canh măng. Ngon hơn hôm sau.
Tối ba mươi thì ngâm nếp cho xôi. Bước bắt buộc.
Sáng mùng một thì hấp xôi. Ba mươi phút.
Sáng mùng một thì chiên nem và xào miến. Nhanh.
Bày mâm sát giờ cúng. Món còn nóng.
Toàn bộ mâm cỗ chay mùng một làm được trong khoảng một tiếng nếu lịch hai tuần đã chạy đúng. Buổi sáng chỉ còn việc hấp, chiên và xào.
Viết lịch này ra giấy và dán trong bếp từ đầu tháng Chạp. Mấy tuần trước Tết là những tuần bận nhất năm, và không ai nhớ nổi chuỗi hai tuần trong đầu.
Khi nhà chỉ một người ăn chay
Nhiều nhà chỉ một hai người ăn chay ngày Tết. Tình huống phổ biến.
Nấu riêng một mâm nhỏ. Không cần cả mâm lớn.
Hoặc làm vài món chay trong mâm chung. Cách tiết kiệm.
Món chay để riêng đĩa và đánh dấu. Không lẫn.
Dùng thìa riêng cho món chay. Tránh nhiễm.
Gói riêng vài cái bánh chưng chay. Lạt khác màu.
Nấu một nồi canh chay riêng. Không dùng nước dùng chung.
Nói với cả nhà về những gì đã chuẩn bị. Người ăn chay yên tâm.
Nhiều món Tết vốn đã chay. Dưa hành, xôi, mứt, hoa quả.
Nên phần phải nấu riêng không nhiều. Tin tốt.
Chuẩn bị dư một chút cho người ăn chay. Họ ít lựa chọn hơn.
Đừng để người ăn chay chỉ có dưa hành và cơm trắng. Chuyện hay xảy ra.
Người ăn chay trong bữa Tết của gia đình ăn mặn hay bị bỏ quên vì mọi người bận với mâm chính. Chuẩn bị trước hai ba món riêng cho họ là đủ để điều đó không xảy ra.
Rất nhiều món Tết vốn đã chay nên phần phải nấu riêng chỉ là canh và một món đạm. Biết vậy thì việc này nhẹ hơn nhiều so với cảm giác ban đầu.
