Rất nhiều gia đình Việt làm một mâm cúng nhỏ vào ngày mùng một và ngày rằm âm lịch, và ở phần lớn nhà thì mâm đó là mâm chay. Điều làm người mới lo lắng là không biết cần những gì, rồi mỗi tháng hai lần lại nấu vội trong sự bối rối. Thực tế thì mâm này ở đa số gia đình rất giản dị, và cách làm cũng khác nhau khá nhiều giữa các vùng và các nhà. Bài này mô tả những gì thường gặp.
Những gì thường có
Hương, hoa và nước là ba thứ cơ bản nhất. Nhiều nhà chỉ có vậy.
Hoa quả bày đĩa. Thường là ngũ quả hoặc ba loại.
Trầu cau ở nhiều nhà miền Bắc. Tuỳ phong tục.
Xôi là món thường gặp nhất. Xôi đỗ, xôi gấc, xôi lạc.
Chè là món đi kèm xôi. Chè đỗ xanh, chè trôi nước.
Một bát canh. Canh nấm hoặc canh rau củ.
Một đĩa xào. Rau củ xào.
Một đĩa món khô. Đậu hũ chiên hoặc nem chay.
Cơm trắng nếu không có xôi. Nền.
Nước lọc hoặc trà. Luôn có.
Bánh kẹo ở nhiều nhà. Nhất là nhà có trẻ nhỏ.
Mỗi nhà mỗi khác và không có danh sách chuẩn chung. Điểm quan trọng.
Phong tục khác nhau khá nhiều giữa các vùng và các dòng họ. Nên hỏi người lớn trong nhà mình là cách đúng nhất, còn danh sách trong bài chỉ để tham khảo.
Ở rất nhiều gia đình thì mâm ngày rằm chỉ có hương hoa, hoa quả và một đĩa xôi. Sự giản dị đó là bình thường chứ không phải thiếu sót.
Khác biệt vùng miền
Miền Bắc thường có xôi và chè. Cặp quen thuộc.
Miền Bắc cũng hay có trầu cau. Tuỳ nhà.
Miền Trung thường có mâm đầy đặn hơn. Nhất là ở Huế.
Huế có truyền thống làm món chay công phu. Ảnh hưởng bếp chùa.
Món chay Huế hay làm giả mặn. Cả hình lẫn vị.
Miền Nam thường giản dị hơn. Hoa quả và chè.
Miền Nam hay có chè trôi nước hoặc chè đậu. Món ngọt.
Nhiều nhà miền Nam cúng hoa quả là chính. Ít món nấu.
Ngày rằm lớn như tháng Giêng và tháng Bảy thì mâm đầy hơn. Cả ba miền.
Nhà theo đạo Phật thì thường kỹ hơn. Tuỳ mức độ.
Nhà không theo đạo vẫn nhiều nhà làm mâm nhỏ. Nếp sinh hoạt.
Không có cách nào là đúng hơn cách nào. Tuỳ nhà.
Sự khác biệt giữa các vùng và các nhà lớn tới mức mọi danh sách chuẩn đều chỉ là một cách trong nhiều cách. Cách của nhà mình học từ người lớn trong nhà là cách hợp lý nhất.
Nếu nhà mới lập và không có ai để hỏi thì bắt đầu từ mức giản dị. Hương hoa, hoa quả và một đĩa xôi, rồi thêm dần theo năm tháng nếu muốn.
Xôi và chè
Xôi đỗ xanh là loại phổ biến nhất. Dễ làm và ai cũng ăn.
Ngâm nếp qua đêm. Bước bắt buộc.
Ngâm đỗ xanh riêng bốn tiếng. Rồi hấp cùng.
Xôi gấc cho màu đỏ cam. Dùng cho dịp quan trọng.
Gấc trộn với nếp trước khi hấp. Thêm chút rượu cho lên màu.
Xôi lạc và xôi ngô thì dân dã. Cũng thường gặp.
Hấp xôi bằng xửng chứ đừng nấu như cơm. Hạt tơi.
Rưới chút nước cốt dừa sau khi hấp. Kiểu miền Nam.
Chè đỗ xanh và chè trôi nước là hai món quen. Đi cùng xôi.
Chè trôi nước cho ngày rằm tháng Giêng. Ở nhiều nhà.
Nấu chè từ tối trước được. Để nguội tự nhiên.
Xôi thì nên hấp sáng. Để lâu thì cứng.
Xôi và chè là cặp làm nên mâm cúng ở phần lớn gia đình miền Bắc. Nếu chỉ nấu được một món thì nấu xôi, vì nó vừa là món cúng vừa là nền cho bữa sau đó.
Ngâm nếp từ tối trước là bước quyết định xôi dẻo hay cứng. Không ngâm đủ thì hấp mấy cũng ra hạt sượng, và đó là lỗi phổ biến nhất.
Lịch một buổi sáng
Tối trước thì ngâm nếp và ngâm đỗ. Việc bắt buộc.
Tối trước thì nấu chè. Để nguội.
Tối trước thì rửa rau và sơ chế. Sáng đỡ việc.
Tối trước thì mua hoa và hoa quả. Chợ sáng rằm rất đông.
Sáng sớm thì hấp xôi. Ba mươi phút.
Trong lúc hấp xôi thì nấu canh. Song song.
Rồi xào rau. Mười phút.
Rồi chiên món khô. Mười phút.
Bày mâm sát giờ. Món còn nóng.
Toàn bộ mất khoảng một tiếng nếu đã chuẩn bị tối trước. Con số thực tế.
Không chuẩn bị trước thì mất hai tiếng rưỡi. Chênh lệch lớn.
Viết lịch ra giấy nếu lần đầu. Không bỏ sót.
Ngâm nếp và nấu chè từ tối trước là hai việc rút buổi sáng từ hai tiếng rưỡi xuống một tiếng. Đây là chỗ khác biệt lớn nhất giữa làm mâm thong thả và làm mâm vội.
Đi chợ từ hôm trước cũng rất đáng. Chợ sáng ngày rằm đông và giá hoa quả thường cao hơn.
Sau khi cúng
Hạ mâm rồi cả nhà cùng ăn. Phong tục chung.
Đó cũng là bữa chay của ngày rằm. Hai việc một lần.
Nên nấu lượng đủ cho cả nhà ăn. Không chỉ đủ bày.
Hâm lại món nước trước khi ăn. Nguội trong lúc cúng.
Xôi nguội thì hấp lại năm phút. Dẻo trở lại.
Hoa quả thì chia cho cả nhà. Thường để dành.
Phần dư thì cất tủ lạnh. Ăn trong ngày.
Món chiên dư thì hâm chảo khô hôm sau. Giòn lại.
Hoa thì thay nước mỗi ngày. Tươi lâu hơn.
Dọn bàn thờ sau khi hạ mâm. Lau sạch.
Ghi lại năm nay đã làm gì. Năm sau đỡ nghĩ.
Giữ một danh sách cố định cho nhà mình. Sau vài lần là thành nếp.
Mâm cúng và bữa chay của cả nhà nên là một, và tính lượng theo số người ăn chứ không theo lượng bày. Nấu vừa đủ bày rồi cả nhà thiếu là chuyện hay gặp ở lần đầu.
Viết ra danh sách cố định cho nhà mình sau vài lần làm. Từ đó mỗi tháng hai lần không còn là việc phải nghĩ lại từ đầu.
